Domatesle Aşı Devrimi: Salgınlara Karşı Yenilebilir Çözüm

Giriş

Isparta Uygulamalı Bilimler Üniversitesi’nde yürütülen çığır açıcı bir araştırma, gelecekteki salgınlara karşı bağışıklık sağlamanın yenilikçi bir yolunu sunuyor: domatesle aşı. Bilim insanları, domates bitkisine gen aktarımı yoluyla bağışıklık sistemini güçlendiren proteinleri entegre etmeyi başardı. Bu sayede, insanlar domates tüketerek aşılanma imkanı doğuyor.

Çalışmanın Amacı

Projenin temel amacı, olası salgın hastalık dönemlerinde geniş kitlelere kolayca uygulanabilir, düşük maliyetli ve tıbbi ekipman ihtiyacını azaltan bir aşı alternatifi sunmaktır. Mevcut aşı yöntemlerinin bazı dezavantajlarını ortadan kaldırmayı hedefleyen bu yenilikçi yaklaşım, aynı zamanda yurt dışından temin edilen aşıların yerli üretimle değiştirilmesine de olanak tanıyacaktır.

Bilim İnsanları Konuşuyor

Isparta Uygulamalı Bilimler Üniversitesi Ziraat Fakültesi Bitki Koruma Bölümü Öğretim Üyesi Prof. Dr. Bayram Çevik, 20 yıllık deneyimiyle bu projede önemli bir rol oynuyor. “Diğer sektörlerde olduğu gibi yenilebilir bitkiler üzerinden de aşı geliştirme çalışmalarına başladık. Covid-19 aşısında kullanılan proteini bitkiye gen aktarım teknikleriyle aktarıyoruz. Bitkinin bu proteini üretmesini sağlayarak, aşı olarak kullanmayı hedefliyoruz,” şeklinde ifade ediyor.

Fare Deneyleri

Çevik, Covid proteinini üreten transgenik bitkiler elde ettiklerini ve bu proteinlerin meyvede üretilip üretilmediğini incelediklerini belirtiyor. Bağışıklık yanıtının fareler üzerinde test edileceği süreçte, “Domates yiyerek aşılanma çalışmasını çeşitli aşamalardan geçirerek, insan kullanımına uygun hale getirmeyi planlıyoruz,” diyor.

Gelecek Planları

Proje ekibi, ilk bitkileri 2022 yılında Çin’den çıkan SARS CoV-2 Wu varyantıyla üretmiş ve daha sonra Omicron varyantlarının Spike proteininin RBD ve S1 bölgelerini üretmek için çalışmaya başlamış. TÜBİTAK’ın 2023 yılında projeye destek vermesiyle çalışmalar hızlanmış. Yaza kadar domates meyvesi üretmeyi, güz döneminde de fare deneylerini yaparak 2026 sonu 2027 yılı ilk üç ayında projeyi tamamlamayı hedefliyorlar.

Proje Ekibi

• Bayram Çevik (ISUBU Ziraat Fakültesi)
• Mehtap Şahin Çevik (ISUBU Ziraat Fakültesi)
• Fatma Sarıkaya (ISUBU Ziraat Fakültesi)
• Duygu Kumbul (Süleyman Demirel Üniversitesi Tıp Fakültesi)
• Mümtaz Cem Şirin (Danışman, Süleyman Demirel Üniversitesi)

Mukozal Bağışıklık

Ağız yoluyla alınan aşıların mukozal bağışıklığı uyardığı biliniyor. Prof. Çevik, dünyada sprey ve yenilebilir aşılar üzerine çalışmalar yapıldığını, Türkiye’de ise domateste yenilebilir aşı konusunda ilk kez kendi ekiplerinin çalışma yürüttüğünü vurguluyor. “Bu platform sayesinde gelecekte yaşanabilecek salgınlar için ve halihazırda yurt dışından temin edilen hepatit gibi bazı aşıların yerine yerli yenilebilir aşılar üretmeyi amaçlıyoruz,” diyor.

Son Not

Bu proje, salgınlara karşı daha sürdürülebilir ve erişilebilir çözümler sunma potansiyeli taşıyor. Domates tüketerek aşılanma fikri, hem halk sağlığı açısından önemli bir adım olabilir hem de tarım sektörüne yeni bir soluk getirebilir. Projenin ilerleyen aşamalarında, domateste üretilecek protein miktarı ve tüketim dozunun belirlenmesi hedefleniyor.